Αρχείο

Προφίλ

Ιστορικό

Συνδέσεις

Συχνές Ερωτήσεις

Νέα - Εκδηλώσεις

Προσφορές

Νεοελληνικά Κείμενα - Δοκίμιο

 

προώθηση στο τέλος

ΛΟΥΚΑΣ ΑΞΕΛΟΣ
Εκδοτική Δραστηριότητα
και Κίνηση των Ιδεών στην Ελλάδα    

Β΄ Έκδοση
Έτος Α΄ Έκδοσης: 1984       
Σελ. 216, €11,00, ΣΕ ΠΡΟΣΦΟΡΑ
ISBN 978-960-303-164-2

Απόσπασμα από το βιβλίο (Υστερόγραφο / σελίδες 127-153)

   Ο Λουκάς Αξελός δεν προσποιείται ότι τάχα ξεσκονίζοντας τις βιβλιοθήκες μας μένει έκθαμβος ανακαλύπτοντας πόσα πολιτικά, λογοτεχνικά και άλλα βιβλία στοιβάζονται σ’ αυτά τα κενοτάφια πολλές φορές γνώσεων. Δεν κάνει στατιστική της κίνησης του βιβλίου. Δε διαμαρτύρεται γιατί το κοινό δεν καταλαβαίνει. Άλλωστε, δε δίνει τέτοιες ευκαιρίες στον αναγνώστη του βιβλίου του. Εξαρχής, αποκαλύπτει τα χαρτιά του. Δεν είναι τυχαίο ότι, πριν τον πρόλογο, μερικές αράδες του Αντόνιο Γκράμσι κρίνονται σαν αναγκαία προδιάθεση για τα παραπέρα. «Πράγματι, το παρόν δεν έχει μια λογοτεχνία δεμένη με τις πιο βαθιές και στοιχειώδεις αναγκαιότητες του, επειδή η υπάρχουσα λογοτεχνία, εκτός από λίγες εξαιρέσεις, δεν είναι συνδεδεμένη με την εθνική - λαϊκή ζωή, αλλά με περιορι-σμένες ομάδες που είναι αλογόμυγες της εθνικής ζωής».
   Γίνεται σιγά σιγά φανερό ότι αυτό που απασχολεί τον συγγραφέα είναι η κίνηση και κυκλοφορία των ιδεών «στο έδαφος και υπέδαφος της πολιτικής και πολιτιστικής μας γεωγραφίας τα τελευταία χρόνια». Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στις βιβλιοθήκες μας: ο Λουκάς Αξελός καταμετρά και ρωτά, γιατί υπάρχουν βιβλία που μαρτυρούν την επιθυμητή μας δράση να υπάρξουμε «αναγνώστες» και άλλα, που απαθανατίζουν την παγίδευσή μας διαβάζοντάς τα;
   Θα ’λεγε κανείς πως το βιβλίο αυτό αποτελεί μια κριτική στον κόσμο του, ένα βιβλίο που υπόκυψε στον αναγνώστη, συμμάχησε μαζί του με μοναδικό σκοπό να απογυμνώσει τη βουβωνική χώρα του βιβλίου, ν’ αποκαλύψει στον κόσμο των ιδιόμορφων αυτών προϊόντων την αυθεντικότητα και την ψευτιά, το αληθινό και το δάνειο στοιχείο, τα εμπόδια που φράζουν το δρόμο στην ανάπτυξη μιας «σύγχρονης ριζοσπαστικής πολιτιστικής ταυτότητας», τέτοιας που θα ξεπερνούσε τις «κορυφαίες συλλήψεις της καταξιωμένης παραδοσιακής εκδοχής».
   Η Εκδοτική Δραστηριότητα και Κίνηση των Ιδεών στην Ελλάδα είναι μια θαυμάσια πολιτική μελέτη, η οποία μ’ αφορμή το βιβλίο και τελικό της στόχο αυτό το προϊόν, υφαίνει περίτεχνα το πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό σκηνικό, μέσα στο οποίο η παραγωγή της γνώσης και η εκδοτική δραστηριότητα στον τόπο μας, έζησαν και ζουν μια τραγική περιπέτεια.
   Έχουμε να κάνουμε μ’ ένα βιβλίο το οποίο, με φόντο την περιπέτεια των ιδεών απ’ τον εμφύλιο κι έπειτα, τραβά το πέπλο, καθαρίζει τον ορίζοντα, αποκαλύπτει για πρώτη φορά το βιβλίο ως θώκο, ασπίδα συμφερόντων, ιδεολογικό κλοιό, εκδοτική πολιτική.
   Ο αξιολογότερος άξονας του είναι η αντιμετώπιση του αναγνώστη ως πολιτικού ανθρώπου, ο οποίος οφείλει να αναζητά τις πολιτικές-ιδεολογικές αιτίες του αναγνωστικού του γούστου.
   Ο αναγνώστης δεν είναι ένα βαρόμετρο της εμπορικότητας, δεν είναι το παθη-τικό προϊόν πάνω στο οποίο στηρίζεται το μπεστ-σέλερ, δεν είναι αυτός που υπάρχει για το βιβλίο. Είναι δρων υποκείμενο κι ό,τι επιθυμεί να διαβάσει είναι αποτέλεσμα των σχέσεων, των εγκλωβισμών ή απεγκλωβισμών της ζωής του, είναι αποτέλεσμα του πολιτισμού του. Το βιβλίο δεν είναι ουδέτερα ένας «φίλος», δεν είναι το ρέκβιεμ της απελπιστικής μοναξιάς, δεν είναι ο αναγνώστης ένας μονομανής που διαβάζει ευτυχισμένος έχοντας ανακαλύψει ένα ακόμη μυστικό για να περνά τον ελεύθερο χρόνο του. Το βιβλίο δεν είναι το προϊόν που έχει γίνει αναντικατάστατο στην κρεβατοκάμαρα, το λουτρό, το αυτοκίνητο, δεν είναι φαγώ-σιμο με την τρέχουσα σημασία.
   Είναι ένα προϊόν που κουβαλά ιδεολογική και πολιτική χρώση και οσμή, κι αυτό πρέπει να λέγεται και να ψάχνεται.
   Απ’ αυτή την άποψη, το βιβλίο του Λουκά Αξελού είναι μια αξιολογότατη μελέτη των όρων προσέγγισης και διερεύνησης της περιπέτειας του βιβλίου στον τόπο μας σε σχέση με τη νεότερη πολιτική μας ιστορία.
                                                                     Κώστας Καλημέρης, «Διαβάζω»


   Η κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα που η εκδοτική δραστηριότητα αποτελεί έκφρα-σή της, δεν μελετήθηκε ποτέ ως ένα φαινόμενο με βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές ρίζες. Ιδιαίτερα η έκρηξη του βιβλίου στα χρόνια της δικτατορίας και ο ρόλος και η λειτουργία μερικών εκδοτικών οίκων κείνη την εποχή έχει παρασιω-πηθεί τελείως. Ένα κίνημα όταν δεν ολοκληρώνεται ευνουχίζεται και τότε οι πρωταγωνιστές περνούν στην αφάνεια. Τους καρπούς τους δρέπουν οι «ειρηνικοί έμποροι» των ιδεών, οι χαμαιλέοντες οι αριβίστες και οι επιτήδειοι. Μετά την πτώση της χούντας αυτό το φαινόμενο το είδαμε καθαρά. Κυριάρχησε η αντιστασιακή δημοκρατική φρασεοκοπία και η γλυκερή «μαρξιστική» φλυαρία και δεν υπήρξαν περιθώρια για μια σοβαρή αντιμετώπιση της εκρηκτικής διάστασης που είχε πάρει η ριζοσπαστική κίνηση των ιδεών. Η πνευματική ζωή του τόπου χωρίστηκε σε άπειρα μικρά φέουδα που το καθένα είχε τη δική του ανεξάρτητη ζωή, τους δικούς του νόμους και τη δική του δημαγωγική τεχνική. Οι μεγάλες φιλοδοξίες έγιναν μικρές. Δεν ενδιέφερε πλέον η πάλη των ιδεών και η γενική κοινωνική και πνευματική εξύψωση αλλά η προσωπική ανάδειξη και προβολή. Και για να πετύχεις κάτι τέτοιο προκαλείς γύρω σου ερήμωση, εκμηδενίζεις τους πιθανούς ανταγωνιστές σβήνεις το παρελθόν για να ελευθερωθείς από τα καθήκοντα του παρόντος. Στην υποτίμηση του παρελθόντος κρύβεται η μηδαμινότητα του παρόντος (η έκφραση είναι του Γκράμσι). Το βιβλίο του Λουκά Αξελού τα θίγει όλα αυτά και αποτελεί μια θαρραλέα, πρώτη προσπάθεια για την αποκατάσταση της αλήθειας. Η ιστορία διεκδικεί τα δικαιώματά της…
                                                                Θύμιος Παπανικολάου, «Εικόνες»


   Ένα βιβλίο για την κίνηση των ιδεών μέσω των βιβλίων δεν είναι καθόλου σπάνιο πράγμα για χώρες που έχουν μια πνευματική ζωή πιο βαθιά και πιο οργανωμένη. Για τη χώρα μας όμως είναι μάλλον σπάνιο πράγμα.
   Είναι μια πολιτιστική ένδεια που πρέπει να ξεπεραστεί και ο Λουκάς Αξελός έρχεται να βάλει το λιθαράκι του γι’ αυτό, με το δοκίμιο Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα.
   Ο συγγραφέας μάλλιστα δεν περιορίζεται όπως θα περίμενε κανείς σε μια απλή καταγραφή του υλικού. Αποπειράται κάτι πιο φιλόδοξο: Μια πρώτη εκτίμηση αυτής της δραστηριότητας μέσα σε μια εικοσαετία που γνώρισε: από την μια την ανθοφορία της δεκαετίας του ’60 και τη βίαιη ανακοπή της από το πραξικόπημα των συνταγματαρχών κι από την άλλη την αναγέννηση των ιδεών μέσα στην έρημο της σιωπής της εφταετίας, σαν αποτέλεσμα των ανατροπών που έφερε στο πνεύμα μας ο ευρωπαϊκός Μάης του ’68. Η πρώτη μεταδικτατορική έξαρση ήταν ακριβώς η συνέπεια των προηγούμενων γεγονότων.
   Ο συγγραφέας όντας ο ίδιος επικεφαλής ενός από τα μικρά εκδοτικά που δημιουργήθηκαν στις άγονες συνθήκες της δικτατορίας και μετέτρεψαν την αμηχανία του λαού σε αμηχανία των δικτατόρων, δεν μιλά με του ουδέτερο ύφος ενός ιστοριοδίφη. Μιλά με πάθος γι’ αυτήν την περίοδο και καμιά φορά με πικρία για όσα ακολούθησαν. Ίσως γι’ αυτό το πιο συναρπαστικό μέρος του βιβλίου είναι εκείνο που αναφέρεται σε αυτά τα γεγονότα.
                                                                                          Ηρ.Ζ., «Αυγή»


   Ο Αξελός είναι η περίπτωση του αριστερού διανοούμενου που βίωσε τραυματικά την κρίση της αριστεράς. Στην πολιτική του πορεία υποχρεώθηκε από τα γεγονότα να αναθεωρήσει ιδέες που πίστεψε, που πάλεψε γι’ αυτές και που κατά βάθος θα ήθελε να τους είχε μείνει πιστός. Η ιδεολογική κρίση της αριστεράς, όπως για μια ολόκληρη γενιά, έτσι και για τον Αξελό, είναι και δική του κρίση, αφού σημαδεύει όχι μόνο την πολιτική, αλλά και την πνευματική και εκδοτική του θητεία. Κλασική περίπτωση νέου διανοούμενου που από τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας ασχολή-θηκε με το βιβλίο για να κάνει πολιτική, ο συγγραφέας βάδισε βήμα - βήμα και αποτύπωσε στο δοκίμιο του τις μεγάλες αλλαγές της κρίσιμης δεκαετίας του 1970.
   Μα από τις παγίδες των κυρίαρχων λαϊκιστικών θεωρήσεων, ο Λουκάς Αξελός προσεγγίζει το πολιτικό - πολιτιστικό πρόβλημα με όρους κοινωνιολογι-κούς. Οι αναζητήσεις του στη σφαίρα της κοινωνικής ψυχολογίας και της πολιτιστικής συμπεριφοράς, η διερεύνηση των φαινομένων της σύγχρονης αστικής υποκουλτούρας και του άκρατου καταναλωτισμού, τον οδηγούν στο μεγάλο πρόβλημα της ραγδαίας μικροαστικοποίησης που σημειώθηκε στη χώρα μας τα τελευταία τριάντα χρόνια.
   Ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης και οι παρατηρήσεις για τη στάση των διανο-ουμένων κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Ο συγγραφέας μας θυμίζει την «παθη-τική αντίσταση» που αρχικά είχε υιοθετηθεί από την πλειοψηφία της παραδοσιακής αριστερής και κεντροαριστερής διανόησης, υπογραμμίζοντας τη στειρότητα αυτής της στάσης, η οποία άλλωστε ξεπεράστηκε γρήγορα από τα γεγονότα. Στη συνέχεια αναφέρεται στη αμφιταλάντευση των διανοούμενων κύκλων επισημαί-νοντας ότι μέχρι το 1974 δεν υπήρξαν εκείνοι οι θεσμοί που θα έδιναν στην πλειο-ψηφία των διανοουμένων τη δυνατότητα μιας λειτουργικής και δημιουργικής ενσωμάτωσης.
   Συνδέοντας όλα αυτά με τη δραστηριότητα του ιδρύματος FORD ο Αξελός καταλήγει: «Η έλλειψη δυνατότητας λειτουργικής ενσωμάτωσης είχε σαν αποτέλε-σμα να μετεωρίζεται το σύνολο σχεδόν της κατηγορίας αυτής ανάμεσα στη στρατη-γική της ενσωμάτωσης - που άλλωστε ήταν για τους περισσότερους επιδιωκόμενος στόχος - και στρατηγική της σύγκλισής της με μια πιο ριζοσπαστική εκδοχή... Η σημαντική συμβολή του ιδρύματος FORD βρίσκεται στο ότι επιβοήθησε την στρατη-γική της ενσωμάτωσης ενισχύοντας κι όχι δημιουργώντας τον επιδιωκόμενο στόχο, έτσι που τα πράγματα να είναι ευκολότερα και ωριμότερα για το μεταπολι-τευτικό συγκρότημα πολιτικού και θεσμικού εκσυγχρονισμού».
   Σχετικές είναι και οι παρατηρήσεις για την ιδεολογικοπολιτική κρίση της παραδοσιακής αριστεράς και τις επιπτώσεις της στον πνευματικό χώρο, η κριτική στο «μονοθεϊστικό» χαρακτήρα της και η περιγραφή της βαθμιαίας αναστύλωσης των παραδοσιακών πολιτικών και πνευματικών δυνάμεων.
   Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν ακόμα οι αναφορές στις πρώτες αναζητή-σεις των νέων διανοουμένων και η στροφή προς το χώρο της πολιτιστικής και εκδοτικής δραστηριότητας.
   Η εμφάνιση των νέων εκδοτικών οίκων που ήρθε να καλύψει το κενό άνοιξε το δρόμο στην κυκλοφορία παλιών και νέων ιδεών που το μονοπώλιο της παραδο-σιακής αριστεράς κρατούσε μέχρι τότε εξοβελισμένες. Δεν είναι υπερβολή αν πει κανείς, ότι σε κείνα τα δύσκολα χρόνια η εκδοτική έκρηξη πήρε την έκταση και το βάθος ενός σύγχρονου διαφωτισμού, στον οποίο πολλά οφείλει το μετέπειτα ριζο-σπαστικό φοιτητικό κίνημα και η εξέγερση του Νοέμβρη...
                                                                         Σταύρος Λυγερός, «Αντί»


    Η εξαιρετική σπανιότητα βιβλίων που έχουν σαν αποκλειστικό τους αντικείμενο το ίδιο το βιβλίο, σ’ όλα τα επίπεδα πρόσληψης του από το αναγνωστικό κοινό, κάνει τη μελέτη αυτή του Λουκά Αξελού απαραίτητο βοήθημα για όλους όσους επιμένουν στην κοινωνικά αναμορφωτική του λειτουργία για την έκφραση αλλά και την υπεράσπιση μιας διαφορετικής - γραπτής - άποψης για το ατομικό και το κοινωνικό.
   Θα πρέπει ωστόσο ευθύς εξαρχής να σημειώσουμε ένα δεύτερη, ίσης αξίας χαρακτηριστικό : τη μεροληπτική κατάθεση, τη συνειδητή αποφυγή της λεγόμενης αντικειμενικότητας. Ο ίδιος ο συγγραφέας διευθύνει τις εκδόσεις Στοχαστής από το 1969. Αν κοντά σ’ αυτό προσθέσουμε και την αγάπη του για το καλό, πολιτικό και ευρύτερα κοινωνικό, βιβλίο, καταλαβαίνουμε γιατί είναι αδύνατη η διαμόρ-φωση μιας «αντικειμενικής» κρίσης · εφόσον βέβαια με τον όρο αυτόν εννοηθούμε την τρέχουσα πρακτική μέσω της οποίας βαφτίζεται έτσι η βαθύτατα υποκειμενική θεώρηση.
   Ας γυρίσουμε όμως στο ίδιο το βιβλίο. Παρόλο που ο τίτλος δηλώνει τη σαφή σύνδεση της εκδοτικής δραστηριότητας με την κίνηση των ιδεών θα ήμασταν πιο κοντά στην πραγματικότητα αν λέγαμε, ότι ολόκληρη η μελέτη ασχολείται, κατά κύριο λόγο, με την παρακολούθηση της δραστηριότητας της, υπό την ευρεία έννοια, αριστερής σκέψης και της πορείας της - όπως αυτή διαμορφώθηκε από τα χρονιά της δικτατορίας μέχρι το τέλος του 1981.
   Η οπτική τούτη γωνία σε τίποτε δεν ανατρέπει μια σειρά συλλογισμών για την παραγωγή, διανομή και πρόσληψη του βιβλίου από το Νεοέλληνα συνολικά. Και τούτο γιατί ο Λ. Αξελός δεν «ιδεολογεί» , δεν υπακούει στη λογική κάποιων κομματι-κών φορέων της αριστεράς, για τον πρόσθετο λόγο ότι οι τελευταίοι έχουν μιαν ισοπεδωτικών αντίληψη για τη δημοκρατία, την πληροφόρηση και τον εκδοτικό πλουραλισμό. Στα έξι κεφάλαια του μελετήματος ο αναγνώστης μπορεί να ελέγξει αν τα παραπάνω ευσταθούν ενώ η παράθεση επτά πινάκων με στατιστικά στοιχεία, κατάταξη των θεμάτων των βιβλίων σε ενότητες, καθώς και ένας κατάλογος των απαγορευμένων από τη στρατιωτική δικτατορία τίτλων κάνει περισσότερο καταληπτή και ευκολοχώνευτη την κατάσταση που επικρατεί στο χώρο του βιβλίου.
   Στην δύσκολη περίοδο που περνάμε, τα περιθώρια για μια άλλη πολιτιστική πολιτική στο χώρο του βιβλίου, για μια άλλη πολιτιστική εκδοχή που σχετίζεται μ’ αυτόν τον ευαίσθητο χώρο της μαχόμενης σκέψης δεν φαίνεται να προσφέρουν και πολλές βεβαιότητες. Ωστόσο, μεθοδολογικές αμφιβολίες - όπως αυτές που προτείνονται από τον Λουκά Αξελό - υποδεικνύουν, τουλάχιστον εγκαίρως τα αδιέξοδα.
                                                                Αντώνης Κάλφας, «Ολύμπιο Βήμα»


   Ένα κοινωνικό — ιστορικό γεγονός ανάγεται σε προσδιοριστικό (άλλοτε σε άλλο βαθμό) στοιχειό της ιστορικής κίνησης, μόνο στο μέτρο που θα μετασχηματιστεί σε πολιτιστικό γεγονός, δηλαδή μόνο στο μέτρο που θα εσωτερικευτεί από το κοινωνικό σώμα και θ’ αποτελέσει παράγοντα των συνειδητών και ασυνείδητων διαδικασιών πού καθορίζουν το γενικό πλαίσιο του τρόπου σκέψης και δράσης του.
   Κι αυτόν ακριβώς τον μετασχηματισμό ενός ιστορικού και κοινωνικού γεγονότος επιχειρεί να διερευνήσει περιγραφικά και κοινωνιολογικά ο Λουκάς Αξελός με την πρόσφατη μελέτη του για την Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα, μ’ ένα τρόπο έντιμο, οξυδερκή και σαφή, στηριγμένος στη θεμελιωμένη γνώση του αντικειμένου του και στην άμεση εμπειρία από την προσωπική του συμμετοχή στη δραστηριότητα πού ερευνά και στις πολιτικές διεργασίες που την επικαθορίζουν. Κι αυτό, 35 ολόκληρα χρόνια μετά την στρατιωτική και πολιτική ήττα της «ιστορικής αριστεράς», στη χώρα μας.
   Καθόλου «αντικειμενικός» και «ουδέτερος» ο συγγραφέας (αντί-παρερχόμενος τα ψευτοεπιστημονικά αιτήματα για «αντικειμενικότητα» και «ουδετερότητα» πίσω απ’ τα οποία καλύπτεται πάντα μια θεμελιώδης - συντηρητική - πολιτική επιλογή και με βάση τα όποια αναπαράγονται διαρκώς οι «επιστημονικές» αιτιολογήσεις του εξουσιαστικού επικαθορισμού της ζωής, της δουλικής κατάστασης και της πολιτικο-κοινωνικής αναποτελεσματικότητας του «υποκείμενου- της ιστορίας) διερευνά, διερωτάται και προπάντων παίρνει θέση, καταγράφοντας την ιστορία όντας μέσα στην ιστορία.
   Και αποπειράται μια επιχειρηματολογημένη πολιτική απάντηση στα πιο σοβαρά από τα ερωτήματα πού αφορούν τα ιστορικά αίτια και τις κοινωνικές ορίζουσες της εκδοτικής δραστηριότητας και της κίνησης των Ιδεών στην μετεμφυλιακή Ελλάδα.
   ΓΙΑΤΙ μέχρι την στρατιωτική δικτατορία του 1967 ο χώρος του προοδευτικού βιβλίου μονοπωλούνταν από την «ιστορική αριστερά», αποτελώντας ένα αδιαμ-φισβήτητο πεδίο άσκησης της κυριαρχίας της; ΓΙΑΤΙ μέχρι την στρατιωτική δικτατορία του 1967, το προοδευτικό αναγνωστικό κοινό βομβαρδιζόταν (και εθιζόταν) σχεδόν αποκλειστικά με τα υποπροϊόντα της (λογοτεχνικής, επιστημο-νικής και φιλοσοφικής) παραγωγής της ρωσικής «ορθοδοξίας» ενώ παράλληλα γινόταν δυνατή η εφαρμογή της απαγόρευσης όποιας επαφής με την ανορθόδοξη, αμφισβητησιακή ή αιρετική αριστερή σκέψη (που παρά την αποκήρυξη της από τα διάφορα καθοδηγητικά κέντρα και τα ατέλειωτα INDEX τους, πυροδοτούσε σημα-ντικές ζυμώσεις και ανακατατάξεις ιδεών σε άλλες δυτικές χώρες); ΓΙΑΤΙ ο αριστερός προβληματισμός στη χώρα μας καθηλώθηκε για μισό περίπου αιώνα σ’ ένα βρεφικό επίπεδο και γιατί η έναρξ τς διαδκασίας της ενηλικίωσης του πραγματοποιήθηκε ενάντια στις προθέσεις και τις . επιθυμίες της «ιστορικής αριστεράς», στη διάρκεια μιας στρατιωτικής δικτατορίας; Κι ακόμα, ΓΙΑΤΙ, ΠΩΣ και ΠΟΙΑ είναι η σημερινή κατάσταση αυτού του χώρου, ποια στοιχεία την συνθέτουν και προς τα πού εξελίσσεται;
   Καταγραφή μιας ιστορίας, μέσω της ιστορίας και μέσα από την ιστορία, η μελέτη αυτή αξίζει να διαβαστεί και να προσεχθεί από κείνους που ενδιαφέρονται για τα «πώς» και τα «γιατί» των καταστάσεων πού διαμορφώνονται γύρω μας και μας καθορίζουν.
                                                                Κλεάνθης Γρίβας, «Θεσσαλονίκη»


   Η περίοδος της δικτατορίας ήταν, όσο κι αν αυτό φαντάζει περίεργο, η χρυσή εποχή του ελληνικού βιβλίου. Το εξηγεί, με πληθώρα στοιχείων και βαθιά ανάλυ-ση, ο Λουκάς Αξελός στο δοκίμιο Εκδοτική Δραστηριότητα και Κίνηση Ιδεών στην Ελλάδα.
   Η παρούσα είναι η δεύτερη έκδοση, συμπληρωμένη και εμπλουτισμένη, της ίδιας μελέτης, που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1984, προκαλώντας αίσθηση όχι μόνο στα εκδοτικά περιβάλλοντα, αλλά και σε ορισμένους πολιτικούς χώρους, που γνώριζαν από πολύ κοντά το αντικείμενο της μελέτης.
   Ο Αξελός ξεκινά από τη διαπίστωση ότι η δικτατορία κληρονόμησε μιαν επί της ουσίας αριστερή ηγεμονία στον χώρο του βιβλίου. Καταστρέφοντας, όμως, τις δομές της παραδοσιακής αριστεράς, η χούντα άνοιξε ακούσια τον δρόμο σε νέους πρωταγωνιστές στον χώρο του βιβλίου. Ήταν, εξηγεί ο Αξελός, η ώρα εκείνων που θεωρούσαν το βιβλίο και την κίνηση ιδεών μιαν ουσιαστική μορφή αντίστασης. Η κατάργηση των μηχανισμών του κοινοβουλευτισμού και η εξάρθρωση της παραδοσιακής αριστεράς επέτρεψε να τεθούν οι βάσεις για μια πρωτοφανή ανανέωση και έναν ριζικά νέο τρόπο σκέψης γύρω από θεωρίες και πρακτικές που έρχονταν σε κατά μέτωπον σύγκρουση με τον κυρίαρχο, μέχρι τότε, αριστερό κομματικό μονοθεϊσμό. «Για πρώτη φορά στα ελληνικά χρονικά παρουσιάστηκε τέτοιος εκδοτικός πλουραλισμός και για πρώτη φορά στον χώρο της γραπτής κυκλοφορίας των ιδεών συγκεντρώθηκε τόσο αξιόλογο έμψυχο υλικό», γράφει ο συγγραφέας.
   Η ιδεατή ρήξη, παραδόξως, δεν ήταν τόσο με τη χούντα. Η στρατιωτική δικτα-τορία δεν κατάφερε να διαμορφώσει ένα ιδεολογικό πλαίσιο που να ξεπερνά τον πρωτόγονο αντικομμουνισμό των νατοϊκών εγχειριδίων. Γι’ αυτό και το μόνο όπλο της ήταν η τυφλή καταστολή, που γίνεται εμφανής σε όλη τη βλακεία της στα Παραρτήματα του βιβλίου, με τους καταλόγους των υπό κατάσχεση και δίωξη βιβλίων.
   Ανάμεσα στο κενό που διαμόρφωσε η χουντική παρέμβαση βρήκαν, κατά τον Αξελό, την ευκαιρία να ανθίσουν τα εκατό λουλούδια. Έργα των Γκράμσι, Φανόν, Γληνού, Λούξεμπουρνκ, Μπακούνιν, Ράιχ, Μπρεχτ, κ.ά. έρχονταν στο φως, μεταφραζόμενα πολλές φορές στις φυλακές και τις εξορίες, για να εκδοθούν από εκδοτικούς οίκους που αποτελούσαν κυψέλες ιδεών. Όμως, το «σύντομο αυτό καλοκαίρι της αναρχίας» δεν κράτησε πολύ. Η μεταπολίτευση ήρθε να βάλει τέλος σε αυτόν τον έστω ατελή πλουραλισμό, αντικαθιστώντας τον με την χαοτική ή κατευθυνόμενη από κυρίαρχα συγκροτήματα κυκλοφορία. Είναι η περίοδος που ξέσπασε σε όλο της το μεγαλείο η μεγάλη έκρηξη του πολιτικού βιβλίου. Ήταν η ώρα που το περιβόητο Στην Κόλαση της ΚΥΠ έσπαζε κάθε ρεκόρ πωλήσεων. Εκατοντάδες τίτλοι, ως επί το πλείστον πρόχειρες μεταφράσεις, εισέβαλαν ορμητικά στην αγορά, δημιουργώντας μιαν απατηλή κατάσταση εκδοτικού οργασμού: η ελληνική «διάχυτη διανόηση» προβληματιζόταν για το πρότυπο δημοκρατικής ανάπτυξης που έπρεπε να ακολουθήσει η χώρα. Και που το ΠΑΣΟΚ ανέλαβε να κάνει πράξη, όταν ανέλαβε να κυβερνήσει το 1981. Τα όσα επακολού-θησαν ήταν απλώς η δικαίωση της μικροαστικής αναρριχητικής ιδεολογίας της προδικτατορικής αριστεράς, που το ΠΑΣΟΚ δικαίως ιδιοποιήθηκε κι εφήρμοσε, εξηγεί με ακράδαντα επιχειρήματα ο Λουκάς Αξελός. Στα πλαίσια αυτής της ιδεολογίας, το βιβλίο κριτικού στοχασμού και η κίνηση ιδεών δεν έχουν θέση. Τη θέση τους παίρνει η «βιομηχανία παραγωγής συγγραφέων και μεταφραστών». Το βιβλίο ακυρώνεται ως βασικό πολιτιστικό αγαθό, μπαίνοντας στην τροχιά του απλού καταναλωτικού προϊόντος. Καθόλου τυχαίο, λοιπόν, δεν είναι που φτάσαμε στο σημείο να κυβερνούν ημιμαθείς και αναλφάβητοι. Μάλλον κατάλληλοι ταγοί για μια χώρα με μηδαμινή διάθεση αυτοκριτικής. Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται η συμβολή της κατάθεσης του Αξελού, που μας αφήνει ως παρακαταθήκη ένα σημαντικό, μοναδικό, ίσως, στο είδος του βιβλίο, που με πληρότητα, ευθυκρισία και εντιμότητα καταγράφει τα πολιτικά και πολιτιστικά δρώμενα μιας περιόδου που φαντάζει να βρισκόταν στον αντίποδα του κυρίαρχου στις ημέρες μας συστήματος αξιών και ιδεών.
                                               Δημήτρης Δεληολάνης, «Index», Μάρτιος 2009

επιστροφή στην αρχή
σειράπροηγούμενοεπόμενο


Οι πιο πρόσφατοι τίτλοι της σειράς


Πατήστε για μεγέθυνση

Χρήστος Γραμματίκας
Άσπρα μούρα, μαύρα μούρα


Πατήστε για μεγέθυνση

Scripta Manent
Εγχειρίδιον Πολιτικής Παιδείας


Πατήστε για μεγέθυνση

Δημήτρης Γληνός
Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ;
Άρης Βελουχιώτης
Ο λόγος στη Λαμία

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ
Α έως Κ έως ΠΡ έως Ω